Viking'lerden Emoji'ye: İngilizce Nasıl Dünyanın En Tuhaf Dili Oldu?

Bir düşünün: neden hem cow hem de beef var? İkisi de aynı hayvanı işaret ediyor ama sanki farklı dünyalardan geliyorlar. Biri sıradan, tanıdık; diğeri şık, resmi. Bunun arkasında tam 1.600 yıllık bir kavga, işgal ve kültür çatışması yatıyor.

İngilizce, dünyanın en garip dillerinden biri. Sadece kelime sayısı değil — Oxford İngilizce Sözlüğü'nde yaklaşık 170.000 aktif kelime var, Fransızcada bu rakam 60.000 civarında — ama daha da önemlisi, bu kelimelerin birbiriyle neredeyse hiç mantıksal ilişkisi yok. Neden through "tru" okunuyor ama tough "taf"? Neden colonel yazılıp "kernel" okunuyor? Neden Wednesday'deki "d" harfi sessizce oturuyor?

Bunların hepsi tarihin bir oyunu. Ve o tarih tahmin ettiğinizden çok daha karmaşık.

Her şey bir ada'da başladı

MS 450 civarında, bugün İngiltere dediğimiz adayı birkaç farklı kabile paylaşıyordu. Romalılar çekilmişti, geride Latin izleri ve kırık bir düzen bırakmışlardı. Kuzey Almanya ve Danimarka kıyılarından gelen Angles, Saxons ve Jutes kabileleri adaya yerleşti. Konuştukları dile sonradan Old English ya da Anglo-Saxon denildi.

Bu dil bugünkü İngilizceye o kadar az benziyor ki, Shakespeare'i bile anlamayı sağlamaz. Ama bir bakın şu cümleye: "Þū eart mīn freond." Tanıdık geldi mi? "You are my friend" demek. Temel yapı hâlâ orada duruyor — ama yüzlerce yıl boyunca kimliğini kaybedecek.

Viking'ler gelince her şey karıştı

800-1000 yılları arasında Viking saldırıları başladı. Norveç ve Danimarka'dan gelen bu denizci savaşçılar yakıp yıkmakla kalmadı — yerleşti. İngiltere'nin kuzeyini ve doğusunu fiilen ele geçirdiler ve yanlarında kendi dillerini — Eski Norveçce'yi — getirdiler.

İşte o dönemden bu yana İngilizcede yaşayan mirasın bir kısmı: sky (gökyüzü), egg (yumurta), knife (bıçak), window (pencere — kelimenin tam anlamıyla "wind eye", rüzgâr gözü), ve şaşırtıcı biçimde — they, them, their. Evet, İngilizce'nin üçüncü çoğul kişi zamirleri Viking mirasıdır. Eski İngilizce'de bunların eşdeğerleri vardı ama Viking versiyonu kazandı.

Dil bir anda şişti. Aynı şeyi ifade eden iki kelime oluşmaya başladı: biri Saxon, biri Norveç kökenli. Konuşmacılar bazen ikisini de kullandı; zamanla birinin anlamı kayboldu ya da ince bir fark belirdi.

1066: Her şeyin değiştiği yıl

Ama asıl büyük kırılma 1066'da yaşandı. Fransız Normandiya'sından gelen William the Conqueror, İngiliz ordusunu Hastings Savaşı'nda yendi ve tahta oturdu. Bu sadece bir siyasi iktidar değişimi değildi — dilsel bir işgaldi.

Bir anda İngiliz yönetici sınıfı değişti. Saray, kilise, hukuk ve ordu Normanların eline geçti. Resmî dil Fransızca oldu. Anglo-Saxon köylüler kendi dillerini konuşmaya devam etti, Normanlar da kendi dillerinde. Yaklaşık 150-200 yıl boyunca bu iki dil yan yana, iç içe yaşadı.

İşte "cow" ve "beef" farkının cevabı tam da burada: Çiftlikte hayvanı büyüten Saxon köylü onu cu (cow) diye çağırdı. Ama yüksek masalarda eti yiyen Norman asil, onu bœuf (beef) olarak bildi. Her ikisi de dile girdi ve asla gitmedi. Aynı şey domuz (pig/pork), tavuk (chicken/poultry), koyun (sheep/mutton) için de geçerli.

Bunun yanı sıra Normanlar aracılığıyla İngilizceye akan yüzlerce hukuki, askeri ve sanatsal terim geldi: justice, government, parliament, noble, army, court, fashion, beauty, pleasure. Dil bir anda katmanlandı.

Rönesans: Latin dili yağmaladı

15-17. yüzyıllarda Avrupa'da entelektüel bir uyanış yaşandı. Bilim, felsefe, tıp, sanat — hepsi Latin ve Yunancayla yazılıyordu. İngiliz yazarlar ve akademisyenler bu kavramları aktarmak için doğrudan Latinceden kelimeler türetti ya da ödünç aldı.

Communicate, education, simulate, calculate, contradict, illuminate... Bunların hepsi o dönemde İngilizceye girdi. Öyle bir noktaya gelindi ki İngilizce artık üç katmandan oluşuyordu: Saxon temeli, Norman ortası, Latin üstü. Her katmanın kendi tonu ve seviyesi vardı.

Bugün bile bu katmanlar hissedilir. Ask / inquire / interrogate — üçü de "sormak" ama birincisi gündelik, ikincisi resmi, üçüncüsü polisiye. Begin / start / commence — birincisi çocuğun kullandığı kelime, sonuncusu törenin başladığını duyuranın.

Büyük Sesli Kayması: Yazı ve okuyuş ayrıldı

1400-1700 yılları arasında garip bir şey oldu: İngilizlerin sesli harfleri telaffuz etme biçimi dramatik biçimde değişti — ama yazım sistemi değişmedi. Bu döneme Great Vowel Shift (Büyük Sesli Kayması) deniyor.

Matbaanın icadı tam da bu dönemin başlarında geldi. Yazım standartlaştı — ama konuşmacılar sesleri kaydırmaya devam etti. Sonuç? Bugün İngilizce yazan birinin nasıl okuyacağını tahmin etmesi neredeyse imkânsız bir dil.

Knight yazılıp "nait" okunuyor çünkü ortaçağda "kniht" diye telaffuz ediliyordu, o zamandan beri "k" ve "gh" sesleri düştü. Wednesday'deki "d" orada çünkü kelime aslında "Woden's day"den geliyor — Kuzey Avrupa tanrısı Odin'in İngilizce adı Woden. Telaffuz değişti, yazım kalmadı.

Ve geri kalan dünyanın katkıları

17. yüzyıldan itibaren İngilizce sömürgeler aracılığıyla dünyaya yayılırken, dünya da İngilizceye yayıldı. Her kıtadan kelime aktı:

• Hindistan'dan: jungle, shampoo, bungalow, thug, pyjamas
• Arap dünyasından: sofa, algebra, alcohol, coffee, zero
• Amerika'nın yerli dillerinden: chocolate, tomato, potato, barbecue, canoe
• Çekçe'den: robot
• Japonca'dan: sushi, karate, emoji
• Türkçe'den bile: yogurt, kiosk, coffee (Türkçe üzerinden)

İngilizce hiçbir zaman "saf" bir dil olmadı. Bu yüzden de hayatta kaldı ve büyüdü. Diğer dilleri inkâr etmek yerine yuttu, sindirdi ve kendine kattı. Dilbilimci Henry Bradley'in dediği gibi: "English has never had a policy of keeping itself clean." (İngilizce hiçbir zaman kendini temiz tutma politikası gütmedi.)

Peki bu size ne faydası var?

Bu tarihi bilmek İngilizce öğrenmeyi somut biçimde kolaylaştırır. Şunu fark edince birçok şey yerine oturur:

Eğer bir kelime sıradan ve kısa hissettiriyorsa (get, do, go, put, set), büyük ihtimalle Saxon kökenlidir. Eğer uzun, biraz resmi geliyorsa (obtain, perform, proceed, commence), Latince ya da Normanlar üzerinden Fransızcadır. Bu yüzden iş e-postaları ve akademik yazılar Latince kökenli kelimelerle dolup taşar — tarihsel olarak bu katman "eğitimli sınıfın dili"dir.

Kelime kökenlerine bakmaya başlayın. Bir kelime gördüğünüzde sormayı deneyin: "Bu hangi katmandan geliyor?" Zamanla kelimeler ezberlemek yerine görmeye ve tanımaya başlarsınız. Ve dil, ezber çalışması olmaktan çıkıp gerçek bir hikâyeye dönüşür.

Sonuçta İngilizce karmaşık değil — sadece çok uzun süredir yaşıyor. Ve o süre boyunca geçirdiği her şeyi taşıyor.